Hohfeld’in Haklar Analizi

HAKLARIN DÖRT GÖRÜNÜMÜ: HOHFELD’İN HAKLAR ANALİZİ

Wesley N. Hohfeld’in yasal haklara ilişkin analizi, hukuk kuramında ve hususiyetle özel hukuk alanında geniş bir biçimde kabul görmüştür.1 Kabul görmesinin başlıca sebebi, hakkın hukuki alanda farklı adlar altında kullanımı sonucu ortaya çıkan muğlâklığına bir son vererek, hukuki zemindeki yerini berraklaştırması olmuştur. Bu analiz bize hakkın dört farklı görünümünü sunarak, her türlü hukuki ilişkilerde, tarafların hukuki konumlarını tespit imkânını sağlamış ve hak kavramının hukuk bilimindeki yerini şüphe uyandırmaksızın belirlemiştir.

Hohfeld, hak kavramının hukuki ilişkilerde dört farklı anlama gelebileceğini 2 ve bu dört anlamanın aşağıdaki tabloda gösterildiği şekilde, karşıtlarının ve bağlılaşıklarını 3 olduğunu iddia etmiştir.

 

Talep hakkı Serbestlik Yetki Bağışıklık
Hak yokluğu Yükümlülük Yetkisizlik Tabi olma

Tablo 1:Karşıtlar

 

Talep hakkı Serbestlik Yetki Bağışıklık
Yükümlülük Hak yokluğu Tabi olma Yetkisizlik

Tablo 2:Bağlılaşıklar

 

Tablo 1’deki karşıtlar, mantıksal olarak birbirini değilleyen ya da yadsıyan ve ayrı ayrı hukuki konumlara işaret eden kavram çiftleridir. Tabloya göre aralarında karşıtlık ilişkisi bulunan iki hukuki kavram aynı anda tek bir kişide bulunamaz.

Örneğin, belli bir konuda yetki sahibi olan A, aynı konuda yetkisiz olamaz.

Tablo 2’de gösterilen bağlılaşıklar ise, birbirinden ayrı düşünülemeyen, hukuki ilişkilerde karşı tarafın belirlenmesini sağlayan kavram çiftleridir. Yani A’nın X’i yapmaya hakkı varsa, B(veya başka biri), A’nın X’i yapmasına izin verme yükümlülüğü altındadır. Ya da A, X’i yapmakta serbest ise, B’nin X’i yapmak hususunda bir hakkı yoktur. B’nin X’i yapmaya hakkı olsaydı, A, B’ye karşı yükümlü hale geleceği için A’nın serbestlik hakkı olmayacaktı. Çünkü karşıtlık gereği serbestlik ve yükümlülük aynı anda aynı kişide bulunamaz.

Şimdi, Hohfeld usulü analizle hakkın dört farklı anlamına bağlılaşıklarıyla bir göz atalım:

‘‘Talep’’ olarak hak, ‘‘A’nın X’i yapmaya hakkı vardır.’’ önermesindeki anlamıyla, basit olarak hakkı ifade eder. Ya da ‘‘B(veya başka biri), A’nın X’i yapmasına müsaade etme yükümlülüğü vardır.’’ önermesi de bağlılaşık olarak aynı anlama gelir. Çünkü yükümlülüklerin bağlılaşıkları haklardır(talep hakları).

‘‘Serbestlik’’ olarak hak, A’nın X’i yapmak veya yapmamak hususunda bir serbestliğinin olduğu durumda, A’nın hukuki konumunu ifade eder. Ya da B(veya başka biri)’nin X’i yapmak hususunda bir talep hakkı yoksa A, X’i serbestçe yapabilir. Örneğin ormanda toplanan mantarlar üzerinde kimsenin talep hakkı yoktur(hak yokluğu). Bu yüzden orman mantarlarını toplamak serbesttir.

‘‘Yetki’’ olarak hak, A’nın, B’nin hukuki konumunu değiştirmek hususunda yasal olarak yetkili olduğu durumda, A’nın hukuki konumunu ifade eder. Yetki bir şeyi yapmaktan daha çok, o şeyi yasal olarak yapabilme ehliyetinin varlığını ifade eder. Bu yönüyle hakkın diğer anlamlarından ayrılır. Yetkiyi yasal olanaklılık olarak tanımlarsak, A’nın, avukat B’ye verdiği vekâletname ile kurulan hukuki ilişkide avukat B, A’nın hukuki konumunu değiştirebilecek yasal olanaklılığa sahip olmuştur. Bu ilişkide A, avukat B’ye verdiği yetkiyle, onun yapacağı hukuki deşikliklere tabi olduğunu da beyan etmiş sayılır. Bu anlamda tabi olma, yetkinin bağlılaşığıdır.

‘‘Bağışıklık’’ olarak hak, A’nın, B’nin hukuki konumunu değiştirme hususunda yasal olarak yetkisiz olduğu durum için B’nin hukuki konumunu ifade eder. Yani B, A’ya karşı bağışıktır. Ya da A, B’ye karşı yetkisizdir. Bağışıklık ve yetkisizlik bu anlamda bağlılaşıklık ilişkisi içerisindedir.

Buraya kadar görüldüğü üzere Hohfeld’in analizi, hak kavramına farklı açılardan yaklaşarak, kavramın muğlâklılığını gidermiş; hukukçulara ve hukuk öğrencilerine hukuki problemleri daha kolay kavrayabilme imkânı sunmuştur.


Kaynakça:

1 Allen Thomas O’Rourke, ‘’Hukuk Biliminde Kuşkudan Kurtulmak: Anayasa Hukukunun Hohfeld Usulü Analizi’’, Çev.: Burçin Aydoğdu, Hukuk Kuramı, C. 2, S. 3, Mayıs-Haziran (2015): 46.

2 Raymond Wacks, ‘‘Hukuk Felsefesine Kısa Bir Giriş’’ çev. Engin Arıkan (İstanbul: Tekin Yayınları, 2014): 54

3 Bağlılaşık, biri ötekine bağlı olarak var olan, biri olmadan öteki düşünülemeyen iki şeyin bu ilişki yönünden durumunu ifade eder. Örneğin, anne-çocuk, öğretmen-öğrenci, vs. ‘‘Bağlılaşık’’ maddesi, Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, www.tdk.gov.tr

Allen Thomas O’Rourke. ‘‘Hukuk Biliminde Kuşkudan Kurtulmak: Anayasa Hukukunun Hohfeld Usulü Analizi’’ Çeviren Burçin Aydoğdu, Hukuk Kuramı, C. 2, S. 3, Mayıs-Haziran 2015, ss. 45-66.

Raymond Wacks. ‘‘Hukuk Felsefesine Kısa Bir Giriş’’ Çeviren Engin Arıkan. İstanbul: Tekin Yayınları, 2014

Burçin Aydoğdu. ‘‘Nasrettin Hoca’yla Hohfeld Atomizmine Giriş’’ Hukuk Kuramı. C. 3, S. 1, Ocak-Şubat 2016, ss. 11-14.

Nazime Beysan. ‘‘Hak Kavramının Hukuk Felsefesi Açısından Analizi’’ (Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2008) http://acikerisim.istanbul.edu.tr/handle/123456789/27512


Tuğrul ERKOÇ [ Y718 ]

 

2+
Yazıyı Paylaş;

Tuğrul Erkoç

Tarafından yayımlandı.| KTO Karatay Üniversitesi Hukuk Fakültesi | Yazarın Diğer Yazılarına Gitmek İçin Tıklayınız.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir